برتولد اشپولر ( مترجم : جواد فلاطورى )

158

تاريخ ايران در قرون نخستين اسلامى ( فارسي )

يعنى هنر خوشنويسى « 715 » و تمرين در سبك ، قابليت روشن كردن كنايات و رموز پنهانى ، « 716 » و اينكه خود كاركنان نيز شخصا بتوانند چنين كنايات و استعاراتى به كار ببرند ، بازگو كرده است . رازدارى بلاشرط از ضروريات بود ، و به علت اينكه تقليد از نوشته‌هاى بيگانه بسيار مفيد به نظر مىرسيد ، « 717 » جعل آنها نيز در اين سرزمين مانند جاهاى ديگر اغلب اتفاق مىافتاد . ساخت فرمانها ( منشور ) اكنون دقيقا رعايت مىشد . آنها با « بسم الله » شروع مىشد و گاه با جمله‌هاى مذهبى ( ذكر خداوند ) « 718 » و با آرزوهاى قديمى ايرانى « 719 » و به طور كلى مشرق‌زمينى ، مانند طلب عمر طولانى براى حاكم - نزد هخامنشيان نيز در خطابهاى مستقيم متداول بود - « 720 » ادامه مىيافت . « 721 » ( عبارات متداول براى آن در فرامين ، بنا بر مقام و مرتبه گيرندهء آن طبقه‌بندى مىشد . مثلا مسعود غزنوى براى خوارزم شاه « ادام الله عزه » « 722 » و براى يك خواجه « ادام الله تأييده » به كار مىبرد ) . « 723 » در رفت‌وآمد فرستادگان در سراسر مشرق‌زمين ، سؤالهاى متداول درباره سلامت حاكم ردوبدل مىشد . « 724 »

--> ( 715 ) . اينكه ابتدا فرامين توسط ديوان‌نويسان به‌صورت چرك‌نويس ( سواد ) نوشته مىشد و سپس به‌صورت پاكنويس ( بياض ) تكميل مىگرديد ، فقط از زمان غزنويان گزارش شده است ( بيهقى : تاريخ ، ص 143 : سال 411 ه / 1020 م ) ، البته غير از اين هم متداول بوده است . ( 716 ) . مفاتيح العلوم ، ص 72 . - رجوع كنيد به اواخر مبحث « رؤساى ادارات » در كتاب حاضر و نيز به : Fritz krenkow in der EI , IV 27 f . و نيز ابراهيم بن هلال صابى : تاريخ الوزراء . ( 717 ) . قابوس‌نامه / چاپ ديتز ، ص 771 - 750 . ( 718 ) . بيهقى : تاريخ ، ص 71 ( سال 421 ه / 1030 م در نامه‌اى از مسعود غزنوى به اليغ خان ) . ( 719 ) . شبيه به آن در فرامين كتاب دانيال ( II 4 ) موجود است . « ملكا للعالمين حىّ » . ( 720 ) . دانيال V 10 مادر پادشاه به پسرش مىگويد : « شاها جاودان بمانى ! » ( 721 ) . يكى از رعاياى مسعود غزنوى در سال 425 ه / 1034 م به وى گفت : زندگانى خداوند دراز باشد ! : بيهقى : تاريخ ، بالاى ص 448 . ( 722 ) . بيهقى : تاريخ ، ص 85 ( سال 421 ه / 1030 م ) . ( 723 ) . بيهقى : تاريخ ، ص 84 ( سال 1030 ) . ( 724 ) . شمارى از نمونه‌هاى فرامين از سال 578 ه / 84 - 1182 م ( به‌ويژه از خوارزم ) در كتاب » التوسل الى الترسل » محمد بن مؤيد بغدادى يافت مىشود ، و نيز : Barthold , Turk . russ . I 73 - 80 ; -